Waarom zit er zoveel lucht in de zakken chips? Worden we bedrogen?

Eerst een belangrijk detail: dat is geen lucht, of dat zou het niet moeten zijn. Bij de meeste knapperige snacks wordt de zak opgeblazen met stikstof, een inert gas dat zuurstof verdringt. Dat heeft twee redenen: het beschermt de smaak en de vorm.

Chips zijn eigenlijk een perfecte combinatie van factoren die bederf in de hand werken: zetmeel, vet en een poreus oppervlak. Wanneer er zuurstof bij komt, oxideren de vetten en ontstaan er ranzige smaken; wanneer er vocht bij komt, verliezen de chips hun knapperigheid. Daarom wordt er gebruikgemaakt van verpakken onder gemodificeerde atmosfeer: de hoeveelheid zuurstof in de verpakking wordt verminderd en er wordt stikstof toegevoegd om de houdbaarheid te verlengen.

Dit is niet alleen theorie: er is specifiek onderzoek gedaan naar de invloed van de atmosfeer in de kopruimte (het gas in de verpakking) op de oxidatie van chips tijdens de opslag.

Naast het bewaren heeft het gas een heel alledaagse functie: het voorkomt dat de verpakking als een zak poeder aankomt. Dit ‘kussen’ vangt schokken op tijdens het transport, in het magazijn en in het schap. Om het minder poëtisch te zeggen: zonder die hoeveelheid gas zouden veel zakken gevuld zijn met kruimels.

Tot zover de uitleg waarom er ‘lucht’ in de zak zit. Maar daarmee is de vraag die echt irriteert nog niet beantwoord: waarom lijkt het er zoveel?

Het hangt ervan af wat we onder bedrog verstaan.

1) Wat je wettelijk koopt, is het gewicht (niet het volume)

In de meeste landen wordt het product verkocht op basis van het nettogewicht: op het etiket staat hoeveel gram erin zit, ook als de verpakking volumineus is. In de VS vereist de Fair Packaging and Labeling Act bijvoorbeeld dat op veel consumentenproducten de nettohoeveelheid wordt vermeld.

Dat neemt de visuele teleurstelling niet weg, maar verklaart wel waarom veel merken zich met hetzelfde argument verdedigen: ‘we vertellen je hoeveel het weegt’.

2) Slack fill is illegaal als het ‘niet-functioneel’ is (maar dat bewijzen is een ander verhaal)

In de VS wordt vaak verwezen naar een regel op grond waarvan een ondoorzichtige zak als ‘misleidend gevuld’ kan worden beschouwd als er sprake is van niet-functionele slack fill. De wet definieert slack fill als het verschil tussen de capaciteit van de verpakking en de inhoud.

De sleutel is ‘niet-functioneel’: als de lege ruimte dient om het product te beschermen, ruimte te bieden aan machines, breuk te voorkomen enzovoort, kan die als functioneel worden beschouwd. Door hun breekbaarheid passen chips vaak goed bij dat argument.

3) Toch zijn er rechtszaken geweest (en daar komt de vraag ‘nemen ze ons in de maling?’ om de hoek kijken)

In 2017 klaagden consumenten Wise Foods aan. Ze beweerden dat sommige zakken grotendeels leeg waren en dat dit misleidend was. De zaak werd genoemd als onderdeel van een golf rechtszaken over slack fill: de verontwaardiging ging niet over de stikstof zelf, maar over het vermoeden dat er meer verpakkingsmateriaal werd gebruikt dan nodig was.

Deze rechtszaken draaien vaak om een eenvoudig idee: een beschermend kussen is één ding; de illusie van een groot formaat is iets anders.

• Vergelijk de prijs per kilo (of per 100 g). Dat is de beste manier om de visuele truc te doorzien, of er nu wel of geen sprake is van opzet.
• Vertrouw niet op de grootte van de zak, maar op het aantal grammen.
• Als een merk de verpakking verandert maar het ontwerp behoudt, controleer dan het gewicht: veel klachten van consumenten ontstaan door zo’n stille verandering van de hoeveelheid.

En een nuance die vaak over het hoofd wordt gezien: zelfs bij hetzelfde gewicht kunnen chips een verschillend volume innemen, afhankelijk van de snijvorm, de dikte en het aantal gebroken chips. Het volume is misleidend omdat het variabel is; het gewicht veel minder.

Door gas in chipszakken te gebruiken, kan de industrie met één ingreep drie problemen oplossen:

• Het ranzig worden vertragen door de hoeveelheid zuurstof te verminderen.
• Voorkomen dat de chips zacht worden door vocht.
• Ervoor zorgen dat ze heel aankomen (of op zijn minst nog herkenbaar zijn als chips).

Het ongemakkelijke is dat die ingreep ook een twijfelachtige winkelervaring oplevert: de verpakking lijkt meer te beloven dan je met je hand aantreft.

Of dit ‘bedrog’ is, hangt af van het concrete geval. Maar een eerlijk antwoord is vaak: je betaalt niet voor lucht als het gewicht duidelijk vermeld staat; de lucht kan wel worden gebruikt om een gevoel van grootte te verkopen. En hier, zoals bij bijna alles wat met marketing te maken heeft, wordt de grens niet door de natuurkunde bepaald, maar door de perceptie.