Ultrabewerkte voedingsmiddelen: wat de wetenschap nu bevestigt (en waarom het onderwerp steeds urgenter wordt)

Volgens de internationaal gebruikte NOVA-classificatie zijn ultrabewerkte voedingsmiddelen (UPF's) niet zomaar 'bewerkte' voedingsmiddelen. Het zijn producten die voortkomen uit complexe industriële processen, waarbij gebruik wordt gemaakt van:

• ingrediënten die zelden in de thuiskeuken worden gebruikt (eiwitisolaten, gehydrogeneerde oliën, glucose-fructosestroop),
• talrijke zogenoemde 'cosmetische' additieven (emulgatoren, kleurstoffen, zoetstoffen, smaakversterkers),
• fysische, chemische of biologische processen die bedoeld zijn om de textuur, smaak en houdbaarheid te veranderen.

Het doel is niet alleen om voedsel te leveren, maar ook om de kosten, houdbaarheid en aantrekkelijkheid van het product te optimaliseren.

De cijfers geven een indruk van de omvang van het verschijnsel:

• In Frankrijk leveren ultrabewerkte voedingsmiddelen ongeveer 35% van de dagelijkse calorie-inname.
• In de Verenigde Staten loopt dit aandeel op tot 60% (Inserm, 2025).

Deze snelle toename is een van de grootste veranderingen in het voedingspatroon van de afgelopen decennia.

Het eerste artikel in de reeks in The Lancet is gebaseerd op een systematisch overzicht van 104 longitudinale onderzoeken die wereldwijd zijn uitgevoerd. De uitkomst: 92 onderzoeken tonen een verband aan tussen een hoge consumptie van ultrabewerkte voedingsmiddelen en een verhoogd risico op chronische ziekten.

De sterkste verbanden betreffen:

• obesitas,
• diabetes type 2,
• hart- en vaatziekten,
• bepaalde psychische aandoeningen, waaronder depressie,
• vroegtijdige sterfte door alle oorzaken.

De aangehaalde meta-analyses laten significante verbanden zien voor 12 verschillende gezondheidsindicatoren (Inserm, 2025).

Onderzoekers hebben verschillende aanvullende mechanismen geïdentificeerd:

• Overmatige energie-inname : ultrabewerkte voedingsmiddelen zijn vaak zo ontworpen dat ze zeer smakelijk zijn, wat kan leiden tot overmatige voedselinname.
• Onevenwichtige voedingswaarde : te veel toegevoegde suikers, verzadigde vetten en zout, en te weinig vezels en hoogwaardige eiwitten.
• Verhoogde blootstelling aan problematische stoffen: levensmiddelenadditieven en verontreinigende stoffen uit industriële processen of verpakkingen.
• Verstoring van verzadigingssignalen, waardoor het moeilijker wordt de eetlust op natuurlijke wijze te reguleren.

Het Franse cohort NutriNet-Santé, dat mede wordt geleid door Inserm en INRAE, heeft een centrale rol gespeeld bij het identificeren van deze verbanden en blijft de betrokken factoren onderzoeken.

De auteurs benadrukken een belangrijk punt: het probleem kan niet uitsluitend met individuele verantwoordelijkheid worden opgelost.

Volgens Mathilde Touvier (Inserm) en Bernard Srour (INRAE) is het essentieel een onderscheid te maken tussen een legitiem wetenschappelijk debat en pogingen van bepaalde belangengroepen om bestaand bewijsmateriaal te bagatelliseren of in diskrediet te brengen en zo het volksgezondheidsbeleid af te remmen (Inserm, 2025).

Met andere woorden: beter eten mag niet alleen afhangen van de 'goede wil' van consumenten.

In het tweede artikel in de reeks worden concrete maatregelen op verschillende niveaus voorgesteld:

Consumenten beter informeren

Duidelijk aangeven dat producten ultrabewerkt zijn.

Etiketteringsinstrumenten testen die rekening houden met de mate van bewerking, bijvoorbeeld door de Nutri-Score uit te breiden.

De verkoop reguleren

Reclame voor ultrabewerkte voedingsmiddelen beperken, vooral reclame die op kinderen is gericht.

Hun aanwezigheid in scholen, ziekenhuizen en openbare instellingen beperken.

De ruimte die deze producten in supermarkten innemen verkleinen, zoals in sommige landen al gebeurt.

Het voedselsysteem veranderen

De onderzoekers benadrukken dat het verminderen van suiker, zout en verzadigde vetten niet volstaat als ultrabewerking de overhand blijft houden. Er moet bij de bron worden ingegrepen in de productie, samenstelling en marketing van voedingsmiddelen.

De invloed van de industrie op het debat. Het derde artikel gaat in op de strategieën van de industrie voor ultrabewerkte voedingsmiddelen, een sector met een jaarlijkse omzet van ongeveer 1.900 miljard dollar.

De onderzoekers beschrijven:

• het gebruik van goedkope ingrediënten,
• geoptimaliseerde industriële processen,
• intensieve, doelgerichte marketing,
• strategieën om onderzoek en de publieke opinie te beïnvloeden.

Ze roepen op tot een gecoördineerde mondiale reactie die weerstand kan bieden aan economische druk en gezondheid weer centraal stelt in voedselsystemen.

Een voedingspatroon dat rijk is aan ultrabewerkte voedingsmiddelen wordt in verband gebracht met verhoogde gezondheidsrisico's. De uitdaging is enorm, omdat deze producten diep in onze levensstijl zijn verankerd.

Maar de onderzoekers wijzen erop dat er concrete mogelijkheden zijn om iets te doen, mits we gezamenlijk handelen. De blootstelling aan ultrabewerkte voedingsmiddelen verminderen betekent niet dat we moeten terugkeren naar een perfect of geïdealiseerd voedingspatroon. Het betekent dat we eenvoudige, toegankelijke en weinig bewerkte voedingsmiddelen meer ruimte geven en een voedselomgeving creëren die goede keuzes makkelijker maakt in plaats van moeilijker.