Ultraverwerkte voedingsmiddelen: wat de wetenschap nu bevestigt (en waarom het probleem urgent wordt)

Volgens de NOVA-classificatie, die internationaal wordt gebruikt, zijn ultraverwerkte voedingsmiddelen (UPF's) niet zomaar 'verwerkte' voedingsmiddelen. Het zijn producten die het resultaat zijn van complexe industriële processen, waarbij :

• ingrediënten die zelden worden gebruikt in de huishoudelijke keuken (eiwitisolaten, gehydrogeneerde oliën, glucose-fructosestroop),
• talrijke zogenaamde "cosmetische" additieven (emulgatoren, kleurstoffen, zoetstoffen, smaakversterkers),
• fysische, chemische of biologische processen om de textuur, smaak en conservering te veranderen.

Hun doel is niet alleen om te voeden, maar ook om de kosten, houdbaarheid en aantrekkelijkheid van het product te optimaliseren.

De cijfers vertellen het hele verhaal:

• In Frankrijk maken ultraverwerkte voedingsmiddelen ongeveer 35% uit van de dagelijkse calorie-inname.
• In de Verenigde Staten loopt dit aandeel op tot 60% (Inserm, 2025).

Deze snelle toename is een van de grootste veranderingen in het voedingspatroon van de afgelopen decennia.

Het eerste artikel in The Lancet serie is gebaseerd op een systematische review van 104 longitudinale onderzoeken die wereldwijd zijn uitgevoerd. Het resultaat: 92 onderzoeken tonen een verband aan tussen een hoge consumptie van sterk bewerkte voedingsmiddelen en een verhoogd risico op chronische ziekten.

De sterkste associaties betreffen :

• obesitas
• diabetes type 2
• hart- en vaatziekten
• bepaalde psychische aandoeningen (waaronder depressie),
• vroegtijdige sterfte door alle oorzaken.

De genoemde meta-analyses laten significante associaties zien voor 12 verschillende gezondheidsindicatoren (Inserm, 2025).

Onderzoekers hebben verschillende aanvullende mechanismen geïdentificeerd:

• Overconsumptie van energie : ultraverwerkte voedingsmiddelen zijn vaak ontworpen om zeer smakelijk te zijn, wat overmatige voedselinname aanmoedigt.
• Onevenwichtige voeding : te veel toegevoegde suikers, verzadigde vetten en zout, en te weinig vezels en hoogwaardige eiwitten.
• Verhoogde blootstelling aan problematische stoffen: levensmiddelenadditieven, verontreinigende stoffen uit industriële processen of verpakkingen.
• Verstoorde verzadigingssignalen, waardoor het moeilijker wordt om de eetlust op natuurlijke wijze te reguleren.

Het Franse NutriNet-Santé cohort, met name onder leiding van Inserm en INRAE, heeft een centrale rol gespeeld bij het identificeren van deze associaties en blijft de betrokken factoren onderzoeken.

De auteurs benadrukken een belangrijk punt: het probleem kan niet worden opgelost door individuele verantwoordelijkheid alleen.

Volgens Mathilde Touvier (Inserm) en Bernard Srour (INRAE) is het essentieel om een onderscheid te maken tussen een legitiem wetenschappelijk debat en pogingen van bepaalde belangengroepen om bestaand bewijsmateriaal te minimaliseren of in diskrediet te brengen om zo het volksgezondheidsbeleid in te perken (Inserm, 2025).

Met andere woorden, beter eten mag niet alleen afhangen van de 'goede wil' van consumenten.

In het tweede artikel in de reeks worden concrete maatregelen op verschillende niveaus voorgesteld:

Betere informatie voor consumenten

Duidelijk aangeven dat producten ultraverwerkt zijn.

Etiketteringstools testen waarin het begrip verwerking is opgenomen, zoals een evolutie van de Nutri-Score.

Marketing controleren

Beperk de reclame voor ultraverwerkte voedingsmiddelen, vooral op kinderen.

Hun aanwezigheid in scholen, ziekenhuizen en openbare instellingen beperken.

Beperk de ruimte die deze producten in supermarkten innemen, zoals in sommige landen al het geval is.

Het voedselsysteem veranderen

De onderzoekers benadrukken dat het verminderen van suiker, zout en verzadigde vetten niet genoeg is als ultraverwerkte voedingsmiddelen blijven domineren. Er moet actie worden ondernomen op het gebied van voedselproductie, formulering en marketing aan de bron.

Het gewicht van de industrie in het debatHet derde artikel gaat over de strategieën van de ultraverwerkte voedingsindustrie, een sector met een jaarlijkse omzet van ongeveer 1.900 miljard dollar.

De onderzoekers beschrijven :

• het gebruik van goedkope ingrediënten
• geoptimaliseerde industriële processen,
• intensieve, gerichte marketing,
• strategieën om onderzoek en de publieke opinie te beïnvloeden.

Ze roepen op tot een gecoördineerde mondiale respons die in staat is de economische druk te weerstaan en gezondheid weer centraal te stellen in voedselsystemen.

Een dieet dat rijk is aan ultraverwerkte voedingsmiddelen wordt in verband gebracht met verhoogde gezondheidsrisico's. De uitdaging is enorm, omdat deze producten diep in onze levensstijl zijn geïntegreerd.

Maar onderzoekers herinneren ons eraan dat er praktische hefbomen beschikbaar zijn, mits we collectief handelen. Het verminderen van de blootstelling aan sterk bewerkte voedingsmiddelen betekent niet dat we moeten terugkeren naar een perfect of geïdealiseerd dieet; het betekent dat we meer ruimte moeten geven aan eenvoudige, toegankelijke en minimaal bewerkte voedingsmiddelen en dat we een voedingsomgeving moeten creëren die goede keuzes mogelijk maakt in plaats van ze te bemoeilijken.